Đông Nam Á đang chứng kiến một cuộc đua ngày càng quyết liệt giữa các nền kinh tế Đông Á nhằm thu hút nhân tài công nghệ từ khu vực.
Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc) đều đang đối mặt với dân số già hóa, tỷ lệ sinh thấp và thiếu hụt nhân lực trong những lĩnh vực được xem là động lực tăng trưởng mới như AI, robot và bán dẫn.
Nhật Bản dự báo thiếu tới 790.000 nhân lực công nghệ thông tin vào năm 2030; Hàn Quốc thiếu ít nhất 580.000 lao động công nghệ cao, trong khi Đài Loan có thể thiếu tới 480.000 nhân lực trong các ngành then chốt.
Trong bối cảnh đó, ASEAN trở thành nguồn nhân lực hấp dẫn nhờ dân số trẻ, tầng lớp trung lưu ngày càng được giáo dục tốt và hệ sinh thái công nghệ đang phát triển nhanh.
Các quốc gia thuộc khu vực Đông Á đang đưa ra hàng loạt ưu đãi để kéo nhân tài về phía mình, từ học bổng toàn phần, chương trình thực tập, đào tạo chuyên môn đến thị thực ưu đãi và cơ chế định cư sau tốt nghiệp.
Năm 2024, Nhật Bản thậm chí đặt mục tiêu phối hợp với ASEAN đào tạo 100.000 chuyên gia kỹ thuật số trình độ cao trong 5 năm. Nhật Bản đang mở rộng các chương trình học bổng như MEXT, đồng thời nhiều địa phương chủ động xây dựng kênh thu hút nhân lực.
Fukuoka đã triển khai cơ chế cấp thị thực nhanh cho nhân tài công nghệ thông tin và sau đó mở rộng sang lĩnh vực bán dẫn. Thành phố Kitakyushu hợp tác với các tổ chức tuyển dụng tại Việt Nam để đào tạo hàng trăm sinh viên công nghệ thông tin chất lượng cao.
Trong khi đó, Hàn Quốc kết hợp học bổng STEM với cam kết việc làm sau tốt nghiệp và mở cửa cho định cư.
Trong cuộc đua này, Việt Nam đang trở thành một trong những nguồn cung nhân tài quan trọng nhất cho Đông Á. Đài Loan hiện có khoảng 40.000 sinh viên Việt Nam, là nhóm sinh viên quốc tế lớn nhất tại đây. Đối với nhiều người, việc học tập tại trung tâm bán dẫn hàng đầu thế giới mang lại cơ hội tiếp cận trực tiếp với AI, robot, công nghệ chế tạo chip và các hệ thống sản xuất tiên tiến.
Hàn Quốc thậm chí đang thu hút lượng sinh viên Việt Nam lớn hơn. Năm 2025, Việt Nam có khoảng 250.000 học sinh, sinh viên và nghiên cứu sinh du học, trong đó 108.000 người, tương đương 43,2%, học tại Hàn Quốc. Đây là lần đầu tiên số sinh viên Việt Nam tại Hàn Quốc vượt số sinh viên Trung Quốc. Một phần sức hút đến từ mạng lưới doanh nghiệp Hàn Quốc tại Việt Nam.
Dòng nhân lực này không chỉ đi theo hướng “học tập rồi làm việc”. Một bộ phận người Việt sau khi tích lũy kinh nghiệm tại Đông Á đã quay trở về nước, trong khi những người khác tiếp tục di chuyển sang các trung tâm công nghệ khác.
Đây cũng là thách thức đối với chính các nước Đông Á. Theo nghiên cứu của Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới Quốc gia Indonesia (BRIN), nhiều nhân lực Đông Nam Á coi Nhật Bản như một bệ phóng thay vì điểm đến lâu dài.
Văn hóa thâm niên và hệ thống cấp bậc tại một số doanh nghiệp lớn có thể khiến nhân sự nước ngoài khó tiến xa trong sự nghiệp. Khi đó, họ có thể tiếp tục di chuyển sang Mỹ, Anh, Singapore hoặc những thị trường trả lương cao hơn.
Ngược lại, dòng nhân lực này cũng đang góp phần thay đổi chính hệ sinh thái doanh nghiệp Đông Á. Khoảng 100 công ty công nghệ thông tin Việt Nam hiện có văn phòng tại Nhật Bản, trong đó FPT có khoảng 5.000 nhân viên tại 17 địa điểm.
Bên cạnh đó, các doanh nghiệp Việt Nam đang chuyển từ vai trò gia công phần mềm chi phí thấp sang tham gia lập kế hoạch, thiết kế và triển khai các dự án công nghệ phức tạp. Điều này cho thấy chất lượng nhân lực công nghệ ASEAN đang tăng lên, đồng thời khiến khu vực trở thành nguồn cung nhân tài có giá trị cao hơn đối với Đông Á.
Tuy nhiên, lợi ích của dòng dịch chuyển nhân lực không tự động quay trở lại ASEAN. Trong khi Đông Á cần nhân lực để bù đắp khoảng thiếu hụt do già hóa dân số, nhiều nền kinh tế Đông Nam Á vẫn phải đối mặt với tình trạng thiếu nhân lực công nghệ phù hợp.
Nếu không tạo được môi trường đủ hấp dẫn để người học và người lao động trở về, ASEAN có nguy cơ đầu tư cho đào tạo nhân lực nhưng để phần giá trị gia tăng lớn nhất được tạo ra ở nơi khác.
Vì vậy, các chính phủ ASEAN đang tìm cách kéo nhân tài trở lại bằng chính sách thuế, thị thực và cơ hội nghề nghiệp. Malaysia và Thái Lan áp dụng ưu đãi thuế cho chuyên gia hồi hương trong 5 năm. Indonesia triển khai chương trình Global Citizenship Visa, hướng tới những người có quan hệ huyết thống hoặc gia đình với nước này.
Việt Nam cũng đang đặt mục tiêu đưa công nghệ số trở thành một trụ cột của nền kinh tế, với quy mô thị trường ít nhất 300 tỷ USD vào năm 2030, đồng thời đào tạo 7.000 chuyên gia AI chuyên sâu và 50.000 kỹ sư bán dẫn trình độ cao.
Như vậy, cuộc cạnh tranh nhân tài tại châu Á đang chuyển sang một giai đoạn mới. Đông Á cần người để giải bài toán dân số và duy trì tham vọng công nghệ, trong khi ASEAN cần giữ lại một phần giá trị tri thức được tạo ra từ lực lượng lao động của mình.
Bài toán của ASEAN không phải ngăn người tài ra nước ngoài, mà là xây dựng đủ cơ hội để họ có thể trở về, đầu tư kiến thức, kinh nghiệm và mạng lưới quốc tế vào nền kinh tế trong nước. Nếu làm được điều đó, dòng dịch chuyển nhân lực có thể trở thành một vòng tuần hoàn tạo giá trị cho cả hai phía, thay vì biến ASEAN thành nguồn cung nhân tài lâu dài cho các nền kinh tế già hóa ở Đông Á
