Trong bảng phân loại được Ngân hàng Thế giới (WB) cập nhật vào tháng 7, Việt Nam và Philippines đều được nâng lên nhóm nền kinh tế có thu nhập trung bình cao. Thách thức tiếp theo của hai nước là giảm phụ thuộc vào lao động giá rẻ và phát triển các ngành công nghiệp tiên tiến.
Theo WB, một nền kinh tế được xếp vào nhóm thu nhập trung bình cao nếu tổng thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người đạt từ 4.636 USD đến 14.375 USD trong năm 2025. Xét theo chỉ tiêu này, Việt Nam và Philippines đang dần thu hẹp khoảng cách với Indonesia.
Phát biểu tại hội thảo do WB tổ chức ở Manila hồi đầu tháng, Bộ trưởng Kinh tế, Kế hoạch và Phát triển Philippines Arsenio Balisacan cho biết nước này được nâng hạng nhờ tiến hành cải cách cơ cấu, mở cửa nền kinh tế và đầu tư vào nguồn nhân lực.
VIỆT NAM TIẾN SÂU VÀO CHUỖI GIÁ TRỊ BÁN DẪN
Trong thời kỳ hậu chiến, Đông Nam Á đạt được sự thịnh vượng nhờ chi phí lao động thấp, qua đó thu hút các doanh nghiệp nước ngoài xây dựng nhà máy. Quá trình này bắt đầu với những ngành công nghiệp nhẹ như may mặc, sau đó mở rộng sang sản xuất đồ gia dụng và lắp ráp ôtô.
Giờ đây, làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) trên toàn cầu đang tạo ra một động lực tăng trưởng mới cho khu vực. Xuất khẩu chất bán dẫn và các sản phẩm điện tử khác tăng mạnh, trong đó Việt Nam là một trong những nước đi đầu.
Việt Nam đã nâng cao thu nhập quốc dân nhờ mô hình tăng trưởng dựa vào xuất khẩu. Việc ký kết các hiệp định thương mại với nhiều quốc gia và khu vực trên thế giới giúp Việt Nam thu hút vốn đầu tư nước ngoài, đồng thời hình thành các trung tâm sản xuất linh kiện điện tử và thiết bị điện.
Hồi tháng 6, công ty LG Innotek của Hàn Quốc công bố kế hoạch xây dựng một nhà máy sản xuất đế bán dẫn tại Việt Nam, với tổng vốn đầu tư dự kiến khoảng 1 tỷ USD.
Trong khối doanh nghiệp nước ngoài, Samsung Electro-Mechanics đã mở rộng đầu tư tại Thái Nguyên để sản xuất linh kiện dùng trong đóng gói chip, còn Intel đang chuyển một phần dây chuyền lắp ráp, đóng gói và kiểm thử từ Costa Rica về TP.HCM. Với doanh nghiệp trong nước, Viettel đã khởi công nhà máy chế tạo chip đầu tiên tại Hòa Lạc, trong khi FPT thành lập nhà máy kiểm thử và đóng gói chip tại Bắc Ninh.
Việt Nam hiện không chỉ muốn phát triển các công đoạn phía sau của quy trình sản xuất chip như lắp ráp, đóng gói và kiểm thử, vốn cần nhiều lao động, mà còn hướng tới những công đoạn phía trước có hàm lượng công nghệ cao hơn như tạo vi mạch trên tấm bán dẫn. Thiết kế và phát triển chip cũng nằm trong chiến lược này.
Trong Quyết định số 1017/QĐ-TTg ngày 21/9/2024, phê duyệt Chương trình “Phát triển nguồn nhân lực ngành công nghiệp bán dẫn đến năm 2030, định hướng đến năm 2050”, Chính phủ Việt Nam đặt mục tiêu đào tạo 50.000 nhân lực ngành bán dẫn vào năm 2030, đồng thời nâng cao chất lượng đào tạo lĩnh vực này tại Đại học Bách khoa Hà Nội và nhiều cơ sở giáo dục khác.
Tại một cuộc họp vào tháng 8/2025, Thủ tướng khi đó là ông Phạm Minh Chính chỉ đạo rằng chậm nhất đến năm 2027, Việt Nam phải có khả năng thiết kế, chế tạo và kiểm thử con chip.
Theo phân tích của ông Phạm Minh Thụy, thuộc Viện Kinh tế – Tài chính thuộc Học viện Tài chính đăng trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy, Việt Nam có thể trở thành quốc gia thu nhập cao vào cuối năm 2040 nếu duy trì tăng trưởng GDP trung bình 7%/năm.
Trong khi đó, Philippines cũng đang cải tổ ngành bán dẫn, hiện chủ yếu tập trung vào các công đoạn phía sau như lắp ráp, đóng gói và kiểm thử. Hồi tháng 4, nước này tham gia sáng kiến Pax Silica do Mỹ dẫn đầu, nhằm xây dựng chuỗi cung ứng chip AI giữa các quốc gia đối tác. Chất bán dẫn và các sản phẩm điện tử khác hiện đóng góp hơn một nửa kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Philippines.
BÀI TOÁN THOÁT BẪY THU NHẬP TRUNG BÌNH
Trong Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Singapore và Brunei đã gia nhập nhóm nền kinh tế có thu nhập cao. Ngoài nhóm này và nhóm thu nhập trung bình cao, WB còn chia các nền kinh tế thành hai nhóm thu nhập trung bình thấp và thu nhập thấp.
Thái Lan và Indonesia gia nhập nhóm nước thu nhập trung bình sớm hơn Việt Nam cũng hư nhiều thành viên ASEAN khác. Tuy nhiên, cả hai sau đó đều rơi vào bẫy thu nhập trung bình, khi quá trình nâng cấp nền công nghiệp chậm chạp khiến tăng trưởng trì trệ.
Kể từ khi được nâng lên nhóm thu nhập trung bình cao vào năm 2011, Thái Lan vẫn chưa cho thấy dấu hiệu thoát khỏi “chiếc bẫy” này. Nguyên nhân là nước này chậm phát triển các ngành công nghiệp tiên tiến, trong khi dân số già hóa nhanh hơn các quốc gia láng giềng. Vì vậy, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Thái Lan đã giảm xuống mức thấp nhất khu vực.
Indonesia, nền kinh tế lớn nhất Đông Nam Á, cũng đang tăng trưởng chậm lại. Dù sử dụng lực lượng lao động lớn, ngành sản xuất của nước này vẫn chưa phát triển tương xứng.
Indonesia đang tìm cách xây dựng các ngành luyện kim và chế biến bằng cách cấm xuất khẩu quặng chưa qua chế biến, trong đó có nickel. Tuy nhiên, chiến lược này mới đạt được những kết quả hạn chế. Nhiều lao động Indonesia chỉ có trình độ trung học cơ sở trở xuống, khiến việc phát triển giáo dục nghề nghiệp tiếp tục là một thách thức lớn.
Theo các chuyên gia, để gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập cao, các nước Đông Nam Á cần phát triển doanh nghiệp trong nước và chuyển sang những ngành tạo ra giá trị gia tăng cao. Điều này đòi hỏi họ phải vượt ra khỏi mô hình trung tâm sản xuất chỉ dựa vào chi phí lao động thấp để cạnh tranh.
Malaysia là một ví dụ. Nước này gia nhập nhóm thu nhập trung bình cao từ năm 1996 và từng trải qua thời gian dài tăng trưởng trì trệ. Tuy nhiên, Malaysia đã lấy lại đà tăng trưởng nhờ đẩy mạnh phát triển ngành bán dẫn. Nước này hiện đang thúc đẩy công nghệ đóng gói chip tiên tiến, đồng thời xây dựng cơ sở hạ tầng để có thể thực hiện hoạt động thiết kế và phát triển chip ngay trong nước.
Xuất khẩu thiết bị điện và chất bán dẫn của Malaysia gần đây tăng mạnh, góp phần đưa tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) lên 6% trong quý 2. Với đà này, Malaysia đang tiến tới mục tiêu trở thành quốc gia có thu nhập cao vào năm 2030.
